Η στεγαστική κρίση εξελίσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς όλο και περισσότεροι πολίτες δυσκολεύονται να καλύψουν το κόστος κατοικίας. Σε μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις όπως η Λισαβόνα, η Βαρκελώνη, η Μαδρίτη και το Μιλάνο, η επιβάρυνση από τα ενοίκια απορροφά πλέον σημαντικό μέρος του διαθέσιμου εισοδήματος των κατοίκων.
Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ένας στους δέκα Ευρωπαίους αδυνατεί να πληρώσει εγκαίρως το ενοίκιο ή τη δόση του στεγαστικού δανείου του, ενώ οι τιμές των κατοικιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν αυξηθεί κατά περίπου 60% από το 2015 μέχρι σήμερα. Η αύξηση αυτή έχει εντείνει τις κοινωνικές ανισότητες και έχει αναδείξει τη στέγαση σε βασικό πολιτικό ζήτημα για πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις.
Ο Ευρωπαίος Επίτροπος για την Ενέργεια και τη Στέγαση, Dan Jørgensen, υπογραμμίζει ότι η κατοικία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως προνόμιο για λίγους, αλλά ως βασικό ανθρώπινο δικαίωμα. Όπως σημειώνει, η δυνατότητα των πολιτών να ζουν σε αξιοπρεπείς συνθήκες δεν μπορεί να θεωρείται πολυτέλεια.
Τα στοιχεία της Eurostat αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος. Το 2024 περίπου το 16,9% των πολιτών της ΕΕ ζούσε σε υπερπλήρη κατοικία. Τα υψηλότερα ποσοστά καταγράφηκαν στη Ρουμανία, όπου το ποσοστό φτάνει το 41%, στη Λετονία με 39% και στη Βουλγαρία με 34%. Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν τις έντονες ανισορροπίες που εξακολουθούν να υπάρχουν στην ευρωπαϊκή αγορά κατοικίας.
Η στεγαστική κρίση έχει πλέον βρεθεί στο επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης σε αρκετά κράτη-μέλη. Στην Ολλανδία, για παράδειγμα, το κόμμα D66 κέρδισε τις τελευταίες εκλογές υποσχόμενο ότι θα αντιμετωπίσει την έλλειψη περίπου 400.000 κατοικιών. Την ίδια στιγμή, λαϊκιστικά κόμματα σε χώρες όπως η Ολλανδία και η Πορτογαλία αξιοποιούν το ζήτημα της στέγασης ως βασικό στοιχείο της πολιτικής τους ατζέντας.
Το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για Προσιτή Κατοικία
Απαντώντας στην αυξανόμενη πίεση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προωθεί το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για Προσιτή Κατοικία (European Affordable Housing Plan), το οποίο στοχεύει κυρίως στην ανταλλαγή τεχνογνωσίας μεταξύ των κρατών-μελών και στην ενίσχυση των επενδύσεων για την αύξηση της προσφοράς κατοικιών.
Σήμερα, περισσότερα από 43 δισεκατομμύρια ευρώ ευρωπαϊκών πόρων κατευθύνονται ήδη σε δράσεις στέγασης μέσω προγραμμάτων όπως η πολιτική συνοχής, το InvestEU και το NextGenerationEU. Παράλληλα, το επόμενο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο της ΕΕ αναμένεται να εντάξει για πρώτη φορά τη στέγαση ως σαφή προτεραιότητα του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.
Κεντρικό ρόλο στη νέα στρατηγική θα διαδραματίσουν τα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης, τα οποία θα επιτρέψουν μεγαλύτερη ευελιξία στη διαχείριση των πόρων, ώστε οι επενδύσεις να ανταποκρίνονται καλύτερα στις τοπικές ανάγκες. Οι πόλεις και οι περιφέρειες αναμένεται να έχουν ενεργό ρόλο τόσο στον σχεδιασμό όσο και στην υλοποίηση των σχετικών προγραμμάτων.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει να κινητοποιήσει σημαντικά ιδιωτικά και δημόσια κεφάλαια για τη χρηματοδότηση νέων έργων κατοικίας. Στο πλαίσιο αυτό δημιουργείται μια πανευρωπαϊκή επενδυτική πλατφόρμα για προσιτή και βιώσιμη στέγαση, με τη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, της Αναπτυξιακής Τράπεζας του Συμβουλίου της Ευρώπης, εθνικών αναπτυξιακών τραπεζών και ιδιωτών επενδυτών. Οι εθνικοί χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί εκτιμάται ότι θα μπορούσαν να επενδύσουν έως και 375 δισ. ευρώ στον τομέα της κατοικίας έως το 2029.
Τι εξετάζεται για τις βραχυχρόνιες μισθώσεις
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται επίσης στη ρύθμιση των βραχυχρόνιων μισθώσεων, οι οποίες έχουν αυξηθεί ραγδαία τα τελευταία χρόνια. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι βραχυχρόνιες μισθώσεις σχεδόν διπλασιάστηκαν μεταξύ 2018 και 2024, περιορίζοντας σε ορισμένες περιπτώσεις τη διαθεσιμότητα κατοικιών για τους μόνιμους κατοίκους, ιδιαίτερα σε δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς όπου μπορεί να αντιπροσωπεύουν ακόμη και το 20% του συνολικού στεγαστικού αποθέματος.
Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή ετοιμάζει την παρουσίαση του Affordable Housing Act, το οποίο θα παρέχει στις τοπικές αρχές εργαλεία για την αντιμετώπιση των πιέσεων που προκαλούν οι βραχυχρόνιες μισθώσεις σε περιοχές με έντονο στεγαστικό πρόβλημα. Μεταξύ των μέτρων που εξετάζονται περιλαμβάνονται ο περιορισμός του αριθμού ημερών ενοικίασης ανά έτος, η επιβολή εποχικών περιορισμών ή ακόμη και η προσωρινή αναστολή νέων αδειών σε συγκεκριμένες γειτονιές.
Ενίσχυση της φοιτητικής στέγασης
Την ίδια στιγμή, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της φοιτητικής στέγασης, καθώς το υψηλό κόστος κατοικίας αποτελεί σημαντικό εμπόδιο για νέους που επιθυμούν να σπουδάσουν ή να συμμετάσχουν σε προγράμματα κινητικότητας, όπως το Erasmus+. Μεταξύ άλλων, εξετάζεται η δημιουργία ενός πιλοτικού μηχανισμού εγγυήσεων που θα μπορούσε να μειώσει ή ακόμη και να καταργήσει την ανάγκη καταβολής υψηλών εγγυήσεων για την ενοικίαση κατοικίας.
Παράλληλα, η Επιτροπή επιδιώκει να ενισχύσει τη διαφάνεια στην αγορά ακινήτων, προκειμένου να κατανοηθεί καλύτερα ο ρόλος της κερδοσκοπίας και της χρηματοοικονομικής εκμετάλλευσης των κατοικιών στη διαμόρφωση των τιμών.
Όπως επισημαίνει ο Dan Jørgensen, η αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης απαιτεί συντονισμένες παρεμβάσεις σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης, ευρωπαϊκό, εθνικό, περιφερειακό και τοπικό. «Η Ευρωπαϊκή Ένωση από μόνη της δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα. Χρειάζεται κοινή προσπάθεια και άμεση δράση», σημειώνει.
** Το άρθρο βασίζεται σε συνέντευξη του Επιτρόπου Dan Jørgensen στο περιοδικό του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου The Parliament